Prof. Dr. Kılıç, çeteleşmede krize, zorbalıkta endişeye, cezada travmaya dikkat çekti: ‘Ekonomi toplumu böldü, ayrışma şiddeti artırdı’

[hepsigundem]

Prof. Dr. Emine Zinnur Kılıç Cumhuriyet’in sorularını yanıtladı.

– Son yıllarda “suça sürüklenen çocuk” kavramını çok sık duyuyoruz. Çocuklar ortasında artan şiddeti nasıl tanımlamak gerekir?

“Suça sürüklenen çocuk” yerine “gençlik şiddeti” diye kelam etmek gerekir. Zira dünyada fizikî şiddet uygulayanların da fizikî şiddete maruz kalanların da birçok 15-25 yaş kümesi erkekler. Daha küçük yaştakilerin sayısı çok fazla değil. Bu yüzden bunlara “genç” demek daha uygun. Başka yandan “suça sürüklenen” dediğimiz vakit baştan ön yargılı bir yaklaşımda bulunmuş oluyoruz ve bu gerçek nedenleri anlamayı zorlaştırıyor. Bu cins bir edilgen telaffuz olguların gerçek nedenlerinin objektif bir formda araştırılmasını mahzurlar. “Beni kızdırdın, kışkırttın, kandırdın, ben o yüzden suça sürüklendim” olmaz. Beşerler çocukluktan itibaren aksiyonlarının sorumluluklarını almayı öğrenmelidir diye düşünüyorum. Böylelikle vicdan gelişir ve insan kusurlarından öğrenir. Fakat her şeyi kendi dışında durumlara bağlama alışkanlığı insanların tıpkı yanlışları tekrarlamalarına neden olur. Bu yüzden çocuklar için de büyükler için de daima sorunu büsbütün kendi dışında arayan bir lisan kullanmak yanlışsız değil. Ben bunu genel bir sorun olarak düşünüyorum.

– Ailenin ekonomik durumu çocukları nasıl etkiliyor, düşük gelirli ailelerin çocuklarının kabahat sürece ihtimali ile gelir seviyesi yüksek olan ailelerin çocuklarınınki birebir mı?

Şiddete neden olan faktörlere üç başka seviyede bakmak gerek. Birincisi ferdî yani çocuğa ait faktörler. Çocuğun ruhsal özellikleri, dürtü denetiminin yetersiz oluşu, sorun çözme, bağlantı maharetlerinin yetersiz oluşu, his düzenleme sıkıntıları çocuğa ait sıkıntılara örnek olarak verilebilir. Buna natürel gençlerde unsur kullanımını da eklemek gerek. İkinci sırada aileye ait risk faktörleri var. Bunların da başında ailenin sosyoekonomik durumu geliyor. Toplumun fakir bölümlerinde şiddet çok daha yaygın görülüyor. Araştırmalar, anne babanın lakin bilhassa de annenin düşük eğitim seviyesi, ailenin gelir seviyesinin düşüklüğü, kalabalık ailelerde yaşama ve çocuk sayısının beşten fazla olması, ailede hata işlemiş şahısların bulunması, aile içi şiddetin olması ve olağan görülmesi üzere faktörlerin gençlerde şiddete yönelik davranışları arttırdığını gösteriyor.

‘GELİR ADALETSİZLİĞİ ETKİLİYOR’

Üçüncü sırada toplumsal faktörler geliyor. Bir ülkede en düşük gelir seviyesindekiler ile en yüksek gelir seviyesindekiler ortasındaki gelir dağılımı farkı ne kadar yüksekse gençlik şiddeti de o kadar artıyor. Bu durumda relatif yoksulluk kavramını kullanmak daha değerli zira genç kendini diğerleri ile kıyaslıyor. Yani gençlikte görülen şiddet gelir dağılımındaki adaletsizlikten etkileniyor.

– Ailenin ekonomik seviyesinin yanı sıra ülke iktisadının duruma da değerli yani…

Eskiden zenginin çocuğu da yoksulun çocuğu da birebir okula sarfiyat, tıpkı mahallede oynardı. Bir ortada bulunurlardı. Lakin bugün gelir düzeyine nazaran okullar, insanların yaşadıkları çevreler ayrıştı. Toplum ekonomik duruma nazaran bölündü, beşerler bulundukları çevrelere kapandı. Bu ayrışma da şiddeti artırdı. Zira “biz ve onlar” biçiminde bir algı insanları birbirine yabancılaştırır ve şiddetin ortaya çıkmasını kolaylaştırır. Ekonomik kriz ya da savaş ortamında toplumlarda şiddet eşiğinin düştüğü biliniyor. Bu türlü periyotlarda toplumda şiddete yönelik davranışlar daha kabul görüyor, destekleniyor ya da hoşgörülüyor.

‘GELECEK YOK’ DUYGUSU

Gençlerde görülen şiddetin bir diğer değerli etmeni “Gelecek yok” duygusu. Gençler “Ben hiçbir halde bu toplumda kendimi değerli ve bedelli bir birey olarak göremeyeceğim” diye düşünüyor. Zira bireyci toplumda varlıklı olmak, hoş olmak, tanınan olmak üzere pahalar ön plana çıkıyor. Bu durumda bilhassa de eğitim ömründe başarısız olan ve ailenin maddi durumu güzel olmayan çocuklar lakin yasa dışı yollarla kendilerini kıymetli hissedecek bir pozisyona gelebileceklerini düşünüyorlar. Bu da mafya biçimi yapılara kolay kolay çekilebilmelerini sağlıyor.

– “Casperlar” olarak bilinen silahlı hata örgütünün iddianamesinde, 18 yaşından küçük 68 çocuk yer aldı. Çocuklar kendini kabul ettirmek hatta hürmet görmek için mi çetelere katılıyor?

Çocuklar kendilerini inançta hissetmedikleri, dünyayı güvenilmez algıladıkları ortamlarda çetelere giriyorlar. Çete üyesi olmayı değerli bir kişi haline gelmenin tekniği olarak görüyorlar. Zira birçoklarının okul başarısı, ailesinin gelir seviyesi düşük, birçoklarında “gelecek yok” duygusu hakim. Bu nedenle şiddet uygulayabilen bir küme içinde kabul görmek, güç sahibi olmanın, değerli birisi olmanın bir yolu üzere görülüyor. O çetenin içinde kendini korunmuş ve güçlü hissediyor.

– Silah taşıma ve uyuşturucu kullanım yaşı düştü, torbacı denen bireyler okul etraflarında yuvalanıyor ve akran zorbalığına her geçen gün daha çok şahit alıyoruz. Ailelerin içi çocuklar okuldayken tahminen biraz daha rahat lakin okullar ne kadar inançlı?

– Bu zorbalık ortamını ne dağıtır?

Burada çocuklara öğretilmesi gereken şey, uygunların de en az berbatlar kadar cesaretli olmaları gerektiğidir.

‘SESSİZLİK ZORBALARI GÜÇLENDİRİR’

– Çocuklar akranlarına zorbalık yapıp bir de bunu toplumsal medyada yayınlıyorlar, nedir buradaki motivasyon?

Akranlarına göz dağı veriyor. “Ben belalıyım, bulaşmayın, benden korkun” diyor ve evet o vakit da korkuyorlar sahiden. Halbuki korkmamaları lazım. Bu türlü durumlarda çocuklar birbirlerini muhafazayı öğrenmeli. Aileler çocuklarına “Kendini ezdirme” yerine “Arkadaşını koru, diğeri ezilirken göz yumma, sessiz kalma” demeli. Akran zorbalığının sonunu fakat çocukların birbirlerini muhafazası getirir. Kişisellik bu kadar öne çıkarsa “Her koyun kendi bacağından asılır” diye bakılırsa zorbalık bitmez. Öteki çocuklar zorbayı takviyeler ya da kaygıdan ses çıkarmazsa zorbalar güçlenir.

‘ÖĞRETMENLER DE KORKUYOR’

Özellikle özel okullarda öğretmenler çok sıkışmış durumda. Bir yandan okul yönetimi bir yandan da veli baskısının ortasında kalıyorlar. Öğretmenden beklenti çok yüksek. Fakat öğretmenlerin bekleneni karşılayabilecek otoritesi yok. Öğretmenler de korkuyorlar ve bir açıdan da haklılar zira velilerin şikayetleri karşısında iş garantileri yok.

– Pekala zorbalık çocuğun ailesinin gelir ve eğitim seviyesiyle ne kadar ilgili?

Akran zorbalığında, ailelerinin gelir seviyesinin bir tesiri yok. Varlıklı çocuğu da zorba olabiliyor. Zira kendilerini akranlarına bu formda kabul ettirmeye çalışıyorlar.

‘ONUR KÜLTÜRÜ’ İLE BÜYÜYORLAR

Şiddetin yaygın olduğu toplumlarda hükümran olan “onur kültürü” olarak tanımlanan bir yaklaşım biçimi var. Buna “kan davası” kültürü de diyebiliriz. Bilhassa gençler ve erkekler rastgele bir biçimde kendilerini aşağılanmış hissettiklerinde onurları kırılıyor, gurur sıkıntısı yapıyorlar ve şiddete başvuruyorlar. Bu kültürden gelen ailelerde birisi yan bakarsa, kendisine yahut ailesine bir şey söylerse ve bunun öcü alınmazsa “onursuzluk” olduğu fikri hakim. Gençlerin onurları aslında çok kırılgan. Bu kültürlerde yetişen gençler de “seni aşağılayan bireye şiddet kullanarak dersini vermelisin” inancı ile büyüyor. Onun için en ufak bir şeyde kendini aşağılanmış hissedip çok şiddetli reaksiyon gösterebiliyor.

– Geçmişte de çocuklar ortasında bu derece zorbalık var mıydı, toplumsal medya mı şiddeti daha görünür kıldı?

Eskiden şiddet olumsuz karşılanırdı, reaksiyon görürdü. Biri kendinden küçüğü eziyorsa ayıplanırdı, müdahale eden olurdu. Ancak artık kimse karışmıyor.

– Aksoy Araştırma’nın yaptığı bir çalışmaya nazaran Türkiye’de toplumun yüzde 87’si çocukların suça karışma oranının arttığını düşünüyor. Arbede eden çocukları gören yetişkinler de artık ortaya girmiyor, çocuklara/gençlere yönelik bir tedirginlik mi başladı?

Bir toplumun birlikte yaşayabilmesi için insanların birbirine itimat duyması, bağlılık hissetmesi, birbirini muhafazası, birbirine sahip çıkması, birbirinin çocuğuna sahip çıkması gerekir. Bu bir çeşit kardeşlik duygusu oluşturur. Herkes birbirini korur, kollar. Bu hissin azalmış olması toplumun çözülmesinin bir göstergesidir. Demek ki herkes kendini müdafaaya çalışıyor, arbedeyi gören yetişkinler de korkuyorlar, ayırmıyor, karışmıyorlar. Burada endişenin haklı nedenleri de olabilir. Örneğin genç bir adam bir bayanın darp edildiğini görüp müdahale etti. Bayana saldıran ölünce ortaya giren genç mahpusa girdi. Bu türlü örnekler de insanların uzak durmasına neden oluyor.

– 18 yaş altı çocuklara verilen cezalar çok tartışılıyor. Örneğin ABD’de birtakım eyaletlerde çocuklar yetişkin mahkemelerine transfer edilip, yetişkin olarak yargılanıyor. İsveç, çetelerin çocukları kullanmasının önüne geçmek için cezai ehliyet yaşını 15’ten 13’e düşürmeyi planlıyor. Türkiye’de ne üzere tedbirler alınabilir?

İngiltere’de birinci hatada çocuklar hukuk sisteminin içine sokulmuyor. Birinci cürümden sonra takibe alınıyor, tekrarlanmazsa sabıkası olmuyor. Ben ıslahevindeki gençlerle de çalışma yapmıştım. Çocuklar için ıslahevinde kalmak bile başlı başına travmatik bir tecrübe. Yaşanan travmaların sonrasında kabahat sürece oranları azalmıyor, artıyor.

– Islahevine giren çocuk ıslah olunmuyor mu?

Çocuk ıslahevinde ıslah olmuyor, çocuk ıslahevinde travmatize oluyor. Yani risk faktörlerine bir yenisi ekleniyor. Ayrıyeten birbirlerinden sistem öğreniyorlar. Ondan sonra kendilerini korumak için daha da sertleşiyorlar. Şayet çocuk bir de taciz, şiddet üzere durumlarla karşılaşırsa şiddete yönelik davranışlar daha fazla olmaya başlıyor. Bir çocuk bir biçimde ceza sisteminin içine girdiğinde çıktıktan sonra tekrar hata sürece ihtimali çok yüksek.

‘AĞIR CEZA PROSEDÜR DEĞİL’

– Cana kast olan, ölümlü sonuçlanan cürümlerde ABD’de olduğu üzere çocukların yargılanması yetişkinler üzere olmalı mı?

Hayır, çocuk bir yetişkin üzere yargılanmamalı. Yeniden de çocuk korunmalı. Ancak zati değerli olan yargılama değil. Zira ıslahevinin cezaevinden farkı yok. Çocuklarını kaybeden ailelerin öfkesini çok düzgün anlıyorum, çok da hak veriyorum. Lakin deniyor ya “Bizim çocuğumuzun başına gelen diğer çocukların başına gelmesin”. Fakat işte diğer çocukların başına gelmesini engelleyecek olan metot, o çocuklara daha ağır cezalar verilmesi değil.

– Ceza caydırıcı olmuyor mu?

– Burada toplumsal medyanın rolü nedir?

Medya ve toplumsal medya tesiri çok büyük. Şiddetin yüceltildiği, hatta heyecanlı ve zevkli bir hareket üzere sunulduğu yayınlar var. Dizilerde sinemalarda oyunlarda şiddet âlâ bir şey üzere gösteriliyor. Böylelikle çocuklar büyürken şiddetin makus bir davranış biçimi olduğu fikrini geliştiremiyorlar. Bilhassa diziler güçlü erkek modeli olarak “sert erkek” ya da “kabadayı” diyebileceğimiz bir modeli norm haline getiriyor. Çocuklar ve gençler bundan çok etkileniyor.

‘KİMLİKSİZLİĞE MÜSAADE VERİLMEMELİ’

– Aile ve Toplumsal Hizmetler Bakanlığı’nda, 18 yaş altındaki çocukların internetinin aşikâr saatlerde sonlandırılması, toplumsal medyanın 15 yaşını doldurana kadar hizmet sunmaması planlanıyor. Bu yasağın tesiri olur mu?

‘KRİZ DEVİRLERİNDE ERGENLİK UZUYOR’

– Pekala ergenlik periyodu geçmişe nazaran uzadı mı?

Evet, ergenlik uzadı. Son çalışmalara nazaran beyin gelişiminin tamamlanmasının 25 yaşı bulduğu söyleniyor. Ergenlerin kendi başlarınayken daha mantıklı, akıllı konuşsalar ya da davransalar bile arkadaş kümelerinin içinde kendilerini göstermek uğruna farklı bir mantık yürütüp, daha çok risk alan, tehlikeli şeyler yapan insanlara dönüşebildiğini biliyoruz.

– Bu evvelce de bu türlü değil miydi?

Ergenliğin bitişi toplumun kişiyi “erişkin rollerine uygun” kabul etmesi ile oluyor. Daha çok toplumsal bir kavram. Bir araştırmaya nazaran ekonomik kriz devirlerinde ergenlik uzuyor. Savaş devirlerinde ise kısalıyor. Savaş olduğunda “Büyüdün askere git” deniyor. Ancak ekonomik kriz ve işsizlik periyotlarında toplum içinde bir yer sahibi olmak zorlaşıyor. İş bulamıyorlar, olgunlaşmıyorlar. Yalnızca Türkiye’de değil tüm dünyada ergenlik uzadı. Bunun nedeni de ekonomik şartların berbatlığı ve yaygın işsizlik. Bu yüzden gençlere bir türlü erişkin olma ehliyeti verilemiyor. “Hayır, sen daha tam olmadın, işsizlik var, üniversiteyi okumalısın, üstüne yüksek lisans, doktora yapmalısın” deniyor.

– “Kindar ve dindar nesil” dendi lakin tam zıddının olduğu tarafındaki algı toplumda ağır basıyor. Sizin müşahedeniz nedir?

Hiçbir insan dindar olduğu için ahlaklı zannedilmemeli. Ahlakı yalnızca dini kurallar çerçevesinde ve cinsellikle ilgili üzere yorumlamak çok yaygın. Bu insanların etik kurallardan uzaklaşmasına neden oluyor. “Dindarsan gereğince ahlaklısın” bakış açısı hakikat değil. Beşerler dindarlığı kendince yorumlayabiliyor ve bazen “kimseye ziyan vermeyeceksin, kimsenin hakkına el uzatmayacaksın, kimsenin canına malına kasdetmeyeceksin, kimseye bile isteye acı çektirmeyeceksin, palavra söylemeyeceksin, kötülük yapmayacaksın” üzere insanlığı ayakta tutan birçok kural güya ikinci planda kalıyor.

– Terör örgütü PKK çocukları yıllarca kandırıp dağa kaçırdı. Bugün ise cemaatler kendi ideolojileri doğrultusunda çocuklara eğitim verebiliyor. Burada devlet ne yapmalı?

İşte bu üzere yapılarda bireyler kimliksizleşiyor. Kimliksizleştiği vakit kendi hareketlerinden kendilerini sorumlu tutmamaya başlıyorlar. Önder pozisyonundaki bireylerin komutuyla rastgele bir aksiyonu gerçekleştirebiliyorlar. Zira sorumlu hissetmiyorlar. Birey olmaktan çıkıp o yapının kesimi haline geliyorlar. Güya iradelerini baştaki şahsa teslim etmiş gibiler. O yüzden de kişisel sorumluluk kavramı çok değerli. Beşerler her şartta kendi hareketlerinden ya da eylemsizliklerinden hiçbir mazeret üretmeden kendilerini sorumlu hissetmeye yönelik yetiştirilmeli, çocuklara da buna nazaran eğitim verilmeli ve lisanı kullanırken de bu noktaya dikkat etmeliyiz diye düşünüyorum.

‘YUMRUKLAŞAN YETİŞKİNLER GENÇLERE ÖRNEK OLAMAZ’

– Gençlik şiddetinin nasıl önleneceğini konuşurken adım atacak en yetkili mercilerden olan TBMM’de yumruklaşmalara şahit oluyoruz. Milletvekilleri dahi kaba kuvvete başvururken gençlerin bunu olağan görmemesi nasıl sağlanacak, bu imajlar nasıl örnek oluyor?

Gerçekten de bu soruya cevap vermek çok sıkıntı, bizi temsil etmesi gereken, çoluk çocuğa örnek olması gereken bireyler kendi öfkesini denetim etme marifetine sahip değil, sorunlarını konuşarak değil yumruklarıyla çözmeye çalışacak kadar bağlantı maharetleri yetersiz şahıslar. Bu seçilmiş beşerler kendi aksiyonlarını denetim edemiyorlar, kendilerini düzgün bir formda söz edemiyor, konuşarak meseleleri çözemiyorlar, tartışmayı bilmiyorlarsa çocukların, gençlerin bunu başarmasını nasıl bekleyebiliriz. Toplumda gençler için gerçek rol modellerin ne kadar kıymetli olduğundan kelam ediyoruz lakin Meclis’te bu türlü bir tablo ile karşılaşıyoruz. Toplumda şiddet eşiğinin düşmüş olması işte tam da bu türlü bir şey. Söyleyecek kelam bulamıyorum.

PORTRE

Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi’nden mezun oldu. Londra Üniversitesi Psikiyatri Enstitüsü’nde Çocuk ve Ergen Psikiyatrisi Diploma Kursu’nu tamamladı. 1994’te doçent oldu. Harvard School of Public Health de Biyoistatistik ve Toplumsal Epidemiyoloji derslerini ve Klinik Araştırma Sistemleri kursunu tamamladı. Ankara Tıp Fakültesi Çocuk Ergen Psikiyatrisi Anabilim Dalı’nda profesör oldu. Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Psikiyatrisi Anabilim Kolu Başkanlığı ile Yeditepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk ve Ergen Psikiyatrisi Anabilim Kolu Başkanlığı yaptı. 2013’ten beri hür hekimlik yapıyor.

FOTOĞRAFLAR: VEDAT ARIK



Cumhuriyet

The post Prof. Dr. Kılıç, çeteleşmede krize, zorbalıkta endişeye, cezada travmaya dikkat çekti: ‘Ekonomi toplumu böldü, ayrışma şiddeti artırdı’ first appeared on HepsiGündem.COM " Gündem,Güncel Haberler Burada ".

Okumaya devam et...